Zdjęcia i przechowywanie

Trzymaj je w chłodnym, suchym miejscu w mieszkalnej części domu, najlepiej na leżąco i z dala od bezpośredniego słońca. Strych, piwnica, garaż i szopa to najgorsze miejsca. Ciepło sprawia, że papier i klej stają się kruche, a wilgoć przyciąga pleśń i szkodniki.

Co pomaga:

• szafa przy ścianie wewnętrznej, nie obok kaloryfera ani przy ścianie zewnętrznej
• temperatura pokojowa albo trochę niższa
• wilgotność powietrza mniej więcej między 30 a 50 procent
• przechowywanie grubych, ciężkich albumów na płasko
• dopasowane pudełko, które chroni przed kurzem i światłem

Duże wahania temperatury i wilgotności szkodzą bardziej niż miejsce, które nie jest idealne, ale pozostaje stabilne.

Przeczytaj też: Jak przechowywać scrapbooki: miejsce, temperatura i wilgotność

Polipropylen (PP), poliester (PET, znany też jako Mylar) i polietylen (PE) są bezpieczne. Unikaj PVC: z czasem wydziela substancje, przez które zdjęcia odbarwiają się i przyklejają. PVC często rozpoznasz po intensywnym zapachu plastiku i miękkiej, lekko lepkiej powierzchni. Jeśli na koszulce nie ma informacji, z jakiego plastiku jest zrobiona, nie zakładaj, że jest bezpieczna.

Uważaj też na wilgoć. W wilgotnym pomieszczeniu zdjęcia mogą przykleić się do każdego rodzaju plastiku. Wkładaj więc do koszulek tylko suche zdjęcia i nigdy nie trzymaj ich w zawiązanej plastikowej torebce. Zatrzymuje się w niej wilgoć, a obraz szybciej się niszczy.

Przeczytaj też: Koszulki na strony: jaki plastik jest bezpieczny dla zdjęć

Używaj narożników do zdjęć. Dzięki nim na zdjęcie nie trafia klej i zawsze możesz je wyjąć z albumu. Wybieraj narożniki z papieru bezkwasowego albo z bezpiecznego plastiku, na przykład polipropylenu.

Jeśli jednak chcesz kleić, wybierz bezkwasowy klej bezpieczny dla zdjęć. Rób to tylko z odbitkami, które masz też w wersji cyfrowej albo jako negatyw. Unikatowych starych zdjęć lepiej nigdy nie przyklejaj.

Unikaj:

• zwykłej taśmy klejącej i taśmy dwustronnej bez oznaczenia „bezpieczna dla zdjęć”
• zszywek, spinaczy i gumek recepturek
• zwykłego kleju domowego i kleju kauczukowego

Taśma klejąca się odbarwia i przy odklejaniu może zerwać warstwę obrazu.

Przeczytaj też: Jaki klej do zdjęć, papieru i ozdób w scrapbookingu

Bezkwasowy oznacza, że papier lub karton w chwili produkcji ma pH 7 lub wyższe, czyli jest obojętny albo lekko zasadowy. Kwaśny papier żółknie, staje się kruchy i może przekazywać kwas zdjęciom, które do niego przylegają.

Określenie „bezkwasowy” mówi tylko o momencie, w którym papier powstał. Papier zawierający ligninę może z biegiem lat i tak stać się kwaśny. Dlatego na dobrych albumach i dobrym papierze często jest też napis „bez ligniny” albo „buforowany”.

Dla wszystkiego, co bezpośrednio styka się ze zdjęciem, czyli kart albumu, koszulek i narożników, bezkwasowość to minimum. Przy ozdobach dalej od zdjęć nie trzeba być aż tak dokładnym, choć kwas może rozejść się po całej stronie.

Przeczytaj też: Papier bezkwasowy i bez ligniny: co to znaczy i kiedy ma znaczenie

Tak, zwłaszcza starsze. Karty albumów samoprzylepnych, często nazywanych albumami magnetycznymi, mają warstwę kleju pod folią, zwykle z PVC. Po latach klej się odbarwia, wnika w zdjęcie, a zdjęcia trzymają się na amen. Karton pod spodem jest często kwaśny.

Jeśli masz taki album:

• najpierw zeskanuj lub sfotografuj każdą stronę w obecnym stanie
• spróbuj odkleić zdjęcia, dopóki to jeszcze możliwe
• jeśli się nie da, nic nie rób na siłę i zachowaj skan jako kopię zapasową

Nowe albumy samoprzylepne z oznaczeniem „bezpieczne dla zdjęć” są lepsze od starych. Narożniki do zdjęć albo kieszenie wsuwane nadal są jednak bezpieczniejszym wyborem.

Przeczytaj też: Jak uratować stare albumy samoprzylepne i czarne bez szkód

Zwykłe odbitki skanuj w co najmniej 300 dpi. Wybierz 600 dpi dla małych zdjęć, które chcesz wydrukować w większym formacie albo powiększać na ekranie. Slajdy i negatywy są tak małe, że trzeba iść dużo wyżej, często do 2400 dpi lub więcej.

Poza tym:

• pliki główne zapisuj jako TIFF lub PNG, bo nie tracą jakości, a potem zrób kopie JPEG do udostępniania
• zeskanuj też odwrotną stronę, jeśli coś na niej napisano
• przed rozpoczęciem oczyść szybę skanera z kurzu
• przechowuj skany w co najmniej dwóch miejscach

Lepiej skanuj w wyższej rozdzielczości, niż wydaje ci się potrzebne. Delikatne zdjęcie najlepiej zeskanować tylko raz.

Przeczytaj też: Jak zdigitalizować stare albumy, niczego nie niszcząc

Licz 300 pikseli na cal (2,54 cm) wydruku. Wychodzi mniej więcej tak:

• 10 × 15 cm: 1181 × 1772 piksele
• 13 × 18 cm: 1535 × 2126 pikseli
• A4 (21 × 29,7 cm): 2480 × 3508 pikseli
• 30 × 30 cm (12 × 12 cali): 3600 × 3600 pikseli

Jeśli trochę ci brakuje, 200 pikseli na cal dla zdjęcia w albumie często w zupełności wystarcza.

Więcej pikseli nie oznacza automatycznie ostrego zdjęcia. Poruszenie albo źle ustawiona ostrość są na wydruku jeszcze bardziej widoczne. Dlatego przed oddaniem zdjęcia do druku obejrzyj je w powiększeniu 100 procent.

Przeczytaj też: Zdjęcia do scrapbooka: drukować w domu czy w fotolabie

Nie. „Bezkwasowy” dotyczy kwasowości papieru teraz, „bez ligniny” tego, co stanie się później. Lignina to substancja z drewna, która usztywnia papier. Pod wpływem światła i powietrza lignina się rozkłada i powstają kwasy. Dlatego papier gazetowy tak szybko żółknie.

Papier może więc być bezkwasowy w chwili zakupu, a mimo to zawierać ligninę. Po latach i tak stanie się kwaśny. Do albumów i papieru, który styka się ze zdjęciami, potrzebujesz obu cech: bezkwasowości i braku ligniny. Jeśli na opakowaniu jest tylko napis „bezkwasowy”, nie masz pewności, że papier jest też bez ligniny.

Przeczytaj też: Papier bezkwasowy i bez ligniny: co to znaczy i kiedy ma znaczenie

To znaczy, że producent uważa produkt za odpowiedni do długiego przechowywania, ale nie jest to termin chroniony. Nie ma oficjalnej normy określającej, co może nazywać się „archival”, „jakość muzealna” albo „bezpieczny dla zdjęć”.

Dlatego zwracaj uwagę na konkretne informacje:

• bezkwasowy i bez ligniny przy papierze i kartonie
• rodzaj plastiku: polipropylen, poliester lub polietylen
• PAT, czyli Photographic Activity Test (ISO 18916)

PAT to uznany test, który sprawdza, czy materiał reaguje ze zdjęciami. Produkt, który go przeszedł, można nazwać bezpiecznym dla zdjęć, choć test nic nie mówi o kwasowości ani ligninie. Przy zwykłych stronach nie musisz na to zwracać uwagi. Przy rodzinnych pamiątkach PAT to dobry punkt odniesienia.

Przeczytaj też: Papier bezkwasowy i bez ligniny: co to znaczy i kiedy ma znaczenie

Działaj ostrożnie i cierpliwie. Jeśli nie da się bez użycia siły, zostaw zdjęcie. Podarte zdjęcie jest stracone, a przyklejone zawsze możesz jeszcze zeskanować.

Spróbuj tego, w tej kolejności:

• najpierw zeskanuj całą stronę
• wsuń cienką szpatułkę z metalu lub teflonu pod róg i bardzo powoli przesuwaj ją dalej
• przy albumach samoprzylepnych sprawdza się niewoskowana nić dentystyczna, którą przeciągasz pod zdjęciem jak piłką
• suszarka na najniższym ustawieniu, trzymana z daleka, może trochę zmiękczyć stary klej; nie trzymaj jej długo w jednym miejscu

Nigdy nie używaj wody ani rozpuszczalnika. Jeśli cenne zdjęcie naprawdę się nie odkleja, poproś o radę konserwatora.

Przeczytaj też: Jak bezpiecznie odkleić zdjęcia ze starego albumu

To zależy od albumu. Wyjmij je, jeśli album sam niszczy zdjęcia, na przykład album samoprzylepny z folią PVC albo album, który się rozpada lub pleśnieje. Zostaw je, jeśli album sam coś opowiada. Album twoich dziadków, z podpisami, kolejnością i układem, ma wartość jako całość.

W tym drugim przypadku chronisz album, zamiast go rozbierać:

• zeskanuj każdą stronę
• włóż bezkwasowe przekładki między karty
• przechowuj go na płasko w dopasowanym pudełku

Jeśli masz wątpliwości, zostaw zdjęcia na miejscu. Wyjąć je możesz zawsze później, ale odłożyć wszystkiego tak, jak było, już się nie da.

Przeczytaj też: Jak uratować stare albumy samoprzylepne i czarne bez szkód

Zeskanuj lub sfotografuj wszystko, zanim cokolwiek odkleisz lub przełożysz. Będziesz mieć kopię, jeśli coś pójdzie nie tak, i później dokładnie będziesz wiedzieć, jak wyglądały strony.

Potem:

• sprawdź, co jest nie tak: luźne karty, pożółkły klej, pleśń, przyklejone zdjęcia
• zapisz, co wiadomo o tym, kto, gdzie i kiedy, dopóki żyje rodzina, która to jeszcze pamięta
• zachowaj pierwotną kolejność
• określ swój cel: tylko bezpieczne przechowanie, digitalizacja czy nowy album

Trzymaj się prostej zasady: nie szkodzić. Album bezpiecznie schowany w pudełku jest lepszy niż album naprawiony do połowy i pełen taśmy klejącej.

Przeczytaj też: Jak uratować stare albumy samoprzylepne i czarne bez szkód

Sfotografuj go z góry, stronami do góry. Nie dociskaj go otwartego do szyby skanera, bo może pęknąć grzbiet, a luźne zdjęcia mogą się przesunąć.

Jak się do tego zabrać:

• połóż otwarty album na miękkim podłożu i podeprzyj obie strony, na przykład zwiniętymi ręcznikami, żeby nie otwierał się szerzej, niż trzeba
• ustaw aparat lub telefon na statywie prosto nad stroną
• fotografuj przy równym świetle dziennym albo z dwiema lampami ustawionymi ukośnie z boku, bez lampy błyskowej
• sprawdź, czy każde ujęcie jest ostre

Luźne zdjęcia, które da się bezpiecznie wyjąć, zeskanuj potem osobno na skanerze płaskim.

Przeczytaj też: Jak zdigitalizować stare albumy, niczego nie niszcząc

Bo wydruk jest dużo większy niż ekran telefonu, a twoje zdjęcie ma na to za mało pikseli. Na telefonie piksele są bardzo gęsto upakowane, więc ich mała liczba nie rzuca się w oczy. Na wydruku te same piksele rozkładają się na większej powierzchni i nagle widać, czego brakuje.

Liczba 72 dpi we właściwościach pliku niewiele tu mówi. Liczy się całkowita liczba pikseli. Zdjęcie o wymiarach 4000 × 3000 pikseli z oznaczeniem 72 dpi spokojnie wydrukujesz, a zdjęcia 800 × 600 pikseli nie, cokolwiek przy nim napisano.

Często zdjęcie zostało wysłane przez komunikator albo media społecznościowe. One mocno zmniejszają zdjęcia. Poproś o oryginał albo o przesłanie pliku w pełnym rozmiarze mailem lub przez usługę do wysyłania dużych plików.

Przeczytaj też: Zdjęcia do scrapbooka: drukować w domu czy w fotolabie

Jak najszybciej zostaw je do wyschnięcia, obrazem do góry, w chłodnym pomieszczeniu z lekkim przepływem powietrza. Im dłużej zdjęcie jest mokre, tym większe ryzyko pleśni i tego, że warstwa obrazu zacznie się kleić.

• ostrożnie spłucz błoto czystą, zimną wodą
• nie dotykaj strony z obrazem i nic na niej nie kładź
• wyjmij zdjęcia z koszulek i z albumu i rozłóż je osobno obok siebie
• nie odrywaj zdjęć, które przykleiły się do siebie lub do szyby, jeśli czujesz opór
• nie używaj suszarki ani kaloryfera

Jeśli nie uda się ich wysuszyć w ciągu jednego lub dwóch dni, na przykład po zalaniu, zamroź zdjęcia, każde zapakowane osobno. Konserwator może się nimi później zająć.

Lepiej nie. Taśma klejąca się odbarwia, klej wnika w papier, a przy odklejaniu często odchodzi kawałek warstwy obrazu. Laminowania nie da się cofnąć: folia na zawsze zostaje przyklejona do zdjęcia.

Lepiej:

• włóż podarte zdjęcie do koszulki z poliestru lub polipropylenu, żeby kawałki trzymały się razem
• zeskanuj zdjęcie i napraw rozdarcie cyfrowo w programie do obróbki zdjęć; naprawioną wersję możesz wydrukować na nowo
• album z luźnymi lub podartymi kartami przechowuj na płasko w pudełku

Jeśli zdjęcie jest cenne, konserwator może naprawić rozdarcie materiałami, które później da się usunąć, takimi jak papier japoński i klej ze skrobi pszennej.

Przeczytaj też: Jak naprawić błąd na stronie scrapbooka

Na kilka lat to nie tragedia, ale na dłuższą metę już tak. Zwykły karton jest często kwaśny i zawiera ligninę. Żółknie i oddaje kwas twoim zdjęciom. Gumki recepturki, spinacze i koperty z paskiem kleju jeszcze to pogarszają.

Lepiej na dłuższą metę:

• bezkwasowe pudełko archiwalne bez ligniny, bez otworów i uchwytów, żeby nie dostawał się do środka kurz i światło
• zdjęcia ustawione pionowo albo w stosikach według tematu, z bezkwasowymi przekładkami z zakładkami
• chłodne, suche miejsce w domu, nie bezpośrednio na podłodze

Plastikowy pojemnik nie jest dobrym zamiennikiem, bo może się w nim zatrzymywać wilgoć.

Przeczytaj też: Jak przechowywać odbitki zdjęć, by przetrwały dziesiątki lat

Czystymi, suchymi rękami, za brzegi i jak najrzadziej. Tłuszcz i sól z palców z czasem zostawiają plamy na warstwie obrazu.

• nie podnoś zdjęcia za jeden róg, tylko podtrzymuj je całą dłonią albo kawałkiem kartonu
• nie pisz długopisem na odwrocie, bo się odciska i może przebijać; używaj miękkiego ołówka
• nie jedz i nie pij w pobliżu

Często poleca się bawełniane rękawiczki, ale w nich czujesz mniej i łatwiej upuścić zdjęcie. Jeśli zamierzasz przejrzeć wiele cennych zdjęć, dobrą alternatywą są rękawiczki nitrylowe.

Przeczytaj też: Jak przechowywać odbitki zdjęć, by przetrwały dziesiątki lat

Stosuj zasadę 3-2-1: trzy kopie, na dwóch różnych rodzajach nośników, z czego jedna w innym miejscu. Na przykład na komputerze, na zewnętrznym dysku twardym i w chmurze.

Warto wiedzieć:

• zewnętrzny dysk twardy (HDD) jest tani w przeliczeniu na terabajt i nadaje się na archiwum; dysk SSD jest szybszy, ale droższy
• pendrive służy do przenoszenia plików, a nie do przechowywania ich latami
• dysk, który leży w szafie, włączaj co najmniej raz w roku i sprawdzaj, czy wszystko nadal na nim jest
• powiedz komuś z rodziny, gdzie są twoje pliki i jak może się do nich dostać

Chmura chroni przed pożarem i kradzieżą, ale zwykle trzeba za nią płacić co miesiąc.

Przeczytaj też: Jak porządkować i bezpiecznie przechowywać kity, strony i zdjęcia

Gdy album lub zdjęcie jest tak zniszczone, że samo dobre przechowywanie już nie wystarcza, a jest ci bliskie. Na przykład pleśń, karty, które się kruszą, zdjęcia przyklejone do szyby lub do siebie nawzajem albo skórzana oprawa, która się rozsypuje.

Różnica:

• zabezpieczanie robisz sama lub sam: bezpieczne przechowywanie, skanowanie, wkładanie przekładek, wybór dobrego miejsca
• konserwacja to zabieg wykonywany przez konserwatora papieru, książek lub fotografii

W przypadku większości rodzinnych albumów zabezpieczenie wystarczy. Zabieg konserwatorski jest robiony indywidualnie i dlatego to raczej coś dla tego jednego niezastąpionego zdjęcia albo tego jednego albumu. W międzyczasie nie rób niczego, czego nie da się cofnąć, jak klejenie, laminowanie czy czyszczenie wodą.

Papier buforowany zawiera substancję zasadową, zwykle węglan wapnia. Neutralizuje ona kwasy, które powstają później albo przenikają z otoczenia, dzięki czemu papier dłużej pozostaje bezkwasowy.

Dla większości zdjęć oraz wycinków, dyplomów i innych papierów materiał buforowany jest w porządku, a często nawet lepszy. Do niektórych dawnych rodzajów zdjęć, takich jak cyjanotypie i odbitki albuminowe, zaleca się niebuforowany materiał bezkwasowy.

Jeśli masz wątpliwości co do cennego starego zdjęcia, wybierz materiał niebuforowany albo taki, który przeszedł PAT (Photographic Activity Test).

Przeczytaj też: Papier bezkwasowy i bez ligniny: co to znaczy i kiedy ma znaczenie

Zacznij od ogólnego podziału na lata albo wydarzenia, a dopiero potem wybieraj. Nie próbuj od razu idealnie posortować wszystkiego.

Ten sposób sprawdza się u wielu scraperek i scraperów:

• cyfrowo: jeden folder na rok, z podfolderami na miesiące lub wydarzenia i nazwami zaczynającymi się od daty, np. „2023-07 Wakacje Francja”
• od razu usuwaj duplikaty i nieudane zdjęcia
• z każdego wydarzenia wybierz kilka ulubionych, które chcesz wydrukować
• odbitki trzymaj w bezkwasowym pudełku z przekładkami z zakładkami według roku lub tematu

Nowe zdjęcia porządkuj na bieżąco, a stare zaległości nadrabiaj małymi kawałkami.

Przeczytaj też: Jak uporządkować zdjęcia, zanim zaczniesz scrapować

Oba są w porządku; to głównie kwestia gustu i przeznaczenia. Błysk daje głębsze kolory i większy kontrast, mat wygląda spokojniej i nie odbija światła.

Do scrapbooka wiele scraperek i scraperów wybiera mat albo półmat (nazywany też satyną lub luster):

• odciski palców są mniej widoczne
• łatwiej na nich pisać i stemplować
• mniej się odbijają, także pod koszulką na stronę

Błysk ładnie wygląda przy jasnych, kolorowych zdjęciach i wtedy, gdy zdjęcie jest głównym punktem strony.

Przeczytaj też: Zdjęcia do scrapbooka: drukować w domu czy w fotolabie

Tak. Negatyw często zawiera więcej szczegółów i informacji o kolorze, niż pokazuje odbitka albo pierwszy skan. Lepszym skanerem lub lepszym oprogramowaniem być może wyciągniesz z niego później więcej. Poza tym to dodatkowa kopia zapasowa, gdyby zginęły twoje pliki cyfrowe.

Przechowuj negatywy:

• w koszulkach z poliestru, polipropylenu lub polietylenu albo w bezkwasowych papierowych kopertach
• nie w PVC
• w chłodzie, suchości i ciemności, osobno od odbitek
• z rokiem lub wydarzeniem zapisanym ołówkiem na opakowaniu

Trzymaj je tylko za brzegi.

Przeczytaj też: Jak przechowywać odbitki zdjęć, by przetrwały dziesiątki lat

Często tak, zwłaszcza gdy zdjęcia leżą naprzeciw siebie albo przylegają do kwaśnego papieru. Przekładka sprawia, że zdjęcia się nie sklejają, tusz i klej się nie odbijają, a kwas z jednej strony nie przechodzi na drugą.

Wkładaj przekładki przy:

• czarnych lub brązowych kartach albumu, które zwykle są kwaśne
• stronach z taśmą klejącą, resztkami kleju lub przyklejonymi wycinkami
• pożółkłych, wyblakłych lub srebrzyście nalotowanych zdjęciach

Używaj bezkwasowej bibuły albo bezkwasowego pergaminu, przyciętych na wymiar strony. Uważaj, żeby album nie zrobił się za gruby: rozpychany grzbiet też się niszczy. W takim przypadku wkładaj je tylko przy najdelikatniejszych stronach.

Przeczytaj też: Jak uratować stare albumy samoprzylepne i czarne bez szkód

Zacznij od rodziny. Pokaż zdjęcia starszym krewnym i od razu zapisuj, co mówią. Potem szukaj wskazówek na samym zdjęciu:

• odwrót: imiona, daty, nazwa zakładu fotograficznego albo pieczątka laboratorium
• format, rodzaj papieru i brzegi, które mówią coś o okresie
• ubrania, fryzury, samochody i witryny sklepów
• zdjęcia, na których wiesz, kto jest, do porównania

Pomóc mogą też gazety, biuletyny stowarzyszeń, szkolne księgi pamiątkowe oraz archiwa gmin i parafii. W grupach poświęconych historii lokalnej lub genealogii ludzie często chętnie odpowiadają. To, czego się dowiesz, zapisz ołówkiem na odwrocie albo na osobnej karteczce.

Przeczytaj też: Kto jest na starym zdjęciu i kiedy je zrobiono

Najczęściej przez kwaśny papier, światło i ciepło. Tani papier z masy drzewnej zawiera ligninę, która rozkłada się na kwasy. Przez to papier żółknie i kruszeje, a kwas wnika w zdjęcia, które do niego przylegają. Dawniej albumy często miały czarne karty: było na nich mniej widać przebarwienia, a czarno-białe zdjęcia ładnie się prezentowały.

Zmienia się też samo zdjęcie. Stare zdjęcia kolorowe z czasem blakną i zmieniają barwy, a światło, ciepło, resztki kleju i folia PVC to przyspieszają.

Zapobiegasz temu, używając materiałów bezkwasowych i bez ligniny, chroniąc zdjęcia przed bezpośrednim słońcem i przechowując je w chłodnym, suchym i stabilnym miejscu.

Przeczytaj też: Dlaczego zdjęcia żółkną i jak temu zapobiec