Conas a thosaigh an colláis: ó Picasso agus Braque go Hannah Höch

Nuair a ghreamaíonn tú stiallóg nuachtáin, admháil agus bláth as iris ar a chéile i journal, déanann tú rud a measadh a bheith ina réabhlóid bheag breis is céad bliain ó shin. Tá an colláis chomh coitianta anois go ndéanaimid dearmad gur thosaigh duine éigin é uair amháin. Tá an stair iontach suimiúil, agus tugann sí cúpla smaoineamh úsáideach duit do do leathanaigh féin.

Cad as a dtáinig an focal

Is ón bhFraincis a thagann collage. Ciallaíonn an briathar coller greamú, agus is gliú é colle. Níl sa bhfocal féin, mar sin, ach: rud atá greamaithe.

Bhain na healaíontóirí a chuir an teicníc chun cinn úsáid as téarma eile ar dtús: papier collé, páipéar greamaithe. Níos déanaí a tháinig collage chun bheith ina théarma ginearálta do gach rud a ghreamaíonn tú ar bhonn, bíodh sé ina pháipéar, ina éadach, ina ghrianghraif nó ina rudaí beaga. Má sheasann an saothar amach go soiléir sa spás, is minice a labhraítear ar assemblage.

Dúirt an t-osréalaí Max Ernst go tirim níos déanaí nach é an gliú a dhéanann an colláis. Tá ciall leis sin. Ní faoin ngreamú atá sé, ach faoin méid a tharlaíonn nuair a chuireann tú rudaí taobh le taobh nach mbaineann le chéile.

Bhíothas ag gearradh agus ag greamú leis na céadta bliain

Is minic a deirtear gurbh iad Picasso agus Braque a chum an colláis, ach is sine i bhfad gearradh agus greamú. Ón deichiú haois i leith cheana féin, scríobh peannairí Seapánacha a gcuid dánta ar bhileoga a bhí déanta as páipéar stróicthe agus daite, uaireanta le hór agus airgead. Sa tSín, d’fhorbair an ealaín gearrtha páipéir.

San Eoraip, ghreamaigh daoine gach cineál ruda in albaim ar feadh na gcéadta bliain. San ochtú haois déag, nuair a bhí sí dhá bhliain is seachtó, thosaigh an Sasanach Mary Delany ag déanamh ‘mósáicí’ luibheolaíochta as píosaí bídeacha páipéar daite. Rinne sí beagnach míle acu. Sa naoú haois déag, ghearr mná Victeoiriacha grianghraif amach agus ghreamaigh siad iad i gcúlraí tarraingthe nó péinteáilte, blianta fada roimh na ciúbaithe. Agus bhí cártaí vailintín, leabhair ghearrthóg agus albaim chairdis lán de phictiúir ghearrtha.

Measadh go fada gur ceardaíocht tí a bhí ann seo ar fad agus nár ealaín í; fillfimid air sin níos faide anonn.

Papier collé le Picasso agus Braque

Sa bhliain 1912, tharla rud éigin i saol na péintéireachta. Bhí Pablo Picasso agus Georges Braque ag obair go dlúth le chéile ar an gciúbachas, slí péintéireachta a bhriseann rudaí ina bplánaí agus a thaispeánann iad ó roinnt taobhanna ag an am céanna.

In earrach na bliana 1912, rinne Picasso neamhbheo beag inar ghreamaigh sé píosa éadach ola a raibh fíochán suíochán cathaoireach cána clóite air. Chuir sé rópa timpeall an chanbháis ubhchruthach mar fhráma. Píosa den saol fíor i lár péintéireachta: ba rud nua é sin.

Níos déanaí an bhliain sin, chonaic Braque páipéar balla i siopa a bhí cosúil le hadhmad. Cheannaigh sé rolla, ghearr sé píosaí as agus ghreamaigh sé iad ar líníocht ghualaigh de bhabhla torthaí agus gloine. Meastar gurbh é sin an chéad papier collé. Bhí Picasso tógtha leis láithreach. Sna míonna ina dhiaidh sin, rinne siad na scórtha acu le chéile, le leathanaigh nuachtáin, lipéid, ceol bileoige, páipéar toitíní agus cártaí imeartha.

Cén fáth a raibh sé sin chomh speisialta? Rinne péintéir aithris ar an saol fíor le péint i gcónaí. Anois bhí píosa fíor nuachtáin ar an gcanbhás, le litreacha fíora. Bhí páipéar an nuachtáin ina phlána sa chomhdhéanamh, ina phíosa liath, agus ina thagairt do nuacht an lae sin ag an am céanna. An cluiche idir a bhfuil rud agus a léiríonn sé, sin a rinne foirm ealaíne thromchúiseach den cholláis.

Dada: gearradh mar agóid

Le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, tháinig grúpa ealaíontóirí le chéile i Zürich a bhí ag iarraidh magadh a dhéanamh faoin gcogadh, faoin ord buirgéiseach agus faoin ealaín féin. Thug siad Dada orthu féin. Thosaigh sé sa bhliain 1916 i gCabaret Voltaire. De réir an scéil, lig Hans Arp don seans cabhrú leis: lig sé do ghiotaí páipéir titim agus ghreamaigh sé iad san áit ar thuirling siad.

Scaip Dada go tapa go Beirlín, agus d’éirigh an colláis níos géire ansin. Ghearr ealaíontóirí grianghraif as nuachtáin agus irisí agus chuir siad i gcomhthéacs nua iad, comhthéacs searbh go minic. Fótamontáis a thug siad air sin. Níor mheas Dadaithe Bheirlín gur ealaíontóirí iad ach meicneoirí: daoine a chuireann le chéile an méid atá ann cheana.

Hannah Höch: an siosúr mar scian ghéar

Is í Hannah Höch (1889–1978) an bhean is cáiliúla sa chiorcal sin. In éineacht le Raoul Hausmann, d’fhorbair sí an fótamontáis, agus meastar gur duine dá cumadóirí í.

Tá teideal ar a saothar is cáiliúla atá ina cholláis ann féin: Schnitt mit dem Küchenmesser Dada durch die letzte Weimarer Bierbauchkulturepoche Deutschlands, a chiallaíonn go garbh ‘gearradh le scian chistine Dada trí ré dheireanach chultúr bholg beorach Weimar na Gearmáine’. Saothar mór plódaithe atá ann, lán de chloigne gearrtha polaiteoirí, saighdiúirí agus ealaíontóirí, le meaisíní, sluaite agus litreacha scaoilte eatarthu.

Is í an scian chistine a sheasann amach. Bhain Höch úsáid d’aon ghnó as íomhá tí, agus d’oibrigh sí ar feadh blianta i dteach foilsitheoireachta, áit a ndearna sí patrúin cheardaíochta d’irisí ban. Ghearr sí ó irisí ban, ó phictiúir faisin agus ó phatrúin bhróidnéireachta agus chuir sí iad taobh le híomhánna cumhachta agus teicneolaíochta. Mar sin, léirigh sí conas a bhí mná á léiriú sna meáin, agus cheistigh sí an bhean nua sna fichidí. In ainneoin a buanna, fuair sí níos lú aitheantais laistigh de Dada ná a comhghleacaithe fir.

Kurt Schwitters agus Merz

In Hanover, d’oibrigh Kurt Schwitters (1887–1948) ar a bhealach féin. Phioc sé suas an méid a chaith daoine eile uathu: ticéid tram, lipéid, píosaí cairtchláir, rópa, sreang, cnaipí, pacáistiú. As sin, rinne sé colláisí atá tógtha go socair cúramach, níos fileata ná ionsaitheach.

Thug sé Merz ar a shaothar. Tháinig an focal as fógra bainc a bhí gearrtha amach, nár fhan ann den fhocal Kommerz ach an chuid bheag sin. Bhí Merz níos mó ná ainm do Schwitters. Sheas sé do shlí iomlán oibre: is féidir le gach rud a bheith ina ábhar, agus tugann an t-ealaíontóir áit nua dó.

Chuaigh sé níos faide i gcónaí. Ina theach in Hanover, d’oibrigh sé ar feadh blianta ar an Merzbau, colláis a d’fhás ina spás a bhféadfá siúl tríd. Cailleadh é sa Dara Cogadh Domhanda agus níl aithne air anois ach ó ghrianghraif agus atógálacha.

Má dhéanann tú junk journal as admhálacha agus pacáistiú, tá tú níos gaire do Schwitters ná mar a shílfeá.

Femmage: mná agus traidisiún na colláise

Sna seachtóidí, d’fhéach beirt ealaíontóirí Meiriceánacha, Miriam Schapiro agus Melissa Meyer, ar an stair sin as an nua. D’fhiafraigh siad cén fáth nár measadh an colláis a bheith ina healaín go dtí go ndearna Picasso é. Bhí mná ag gearradh, ag greamú, ag bróidnéireacht, ag bailiú agus ag fuáil leis na céadta bliain. Rinne siad cuilteanna as fuílleach éadaigh, leabhair ghearrthóg, albaim, cártaí vailintín agus boscaí maisithe.

Thug Schapiro agus Meyer ainm ar an gcleachtas sin: femmage. Is cumasc é de femme, bean, agus iarmhír collage agus montage. Chuir siad síos air in aiste ag deireadh na seachtóidí. Cuireann femmage páipéar agus íomhá le chéile le hábhair tí ar nós éadach, lása, cnaipí agus greamanna, agus déanann sé ábhar agus modh oibre araon den saol laethúil.

Seo a fhágann a smaoineamh chomh láidir: cuireann sé an scrapper, an cuilteoir agus an bhean leis an leabhar gearrthóg ar an líne chéanna leis na hainmneacha móra. Ní raibh an difríocht riamh sa teicníc, ach sa duine a raibh cead aige nó aici ealaín a dhéanamh.

Ó shaothar ealaíne go journal

Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, baineadh úsáid as an gcolláis i ngach áit: sa phopealaín, sa mail art, i léaráidí leabhar agus san fhógraíocht. Leis an ríomhaire, tháinig gearr agus greamaigh isteach i ngach roghchlár mar fhocail. Ag an am céanna, mhair an colláis lámhdhéanta, san ealaín agus lasmuigh di.

Is oidhrí díreacha ar na gluaiseachtaí sin ar fad iad an art journal agus an junk journal. Oibríonn tú le hábhar aimsithe, carnann tú sraitheanna, taispeánann tú imill, cuireann tú íomhá agus téacs le chéile. Ach ní ar bhalla músaem atá sé, ach i leabhar a osclaíonn tú.

Cad is féidir leat a fhoghlaim ó na healaíontóirí seo

• Úsáid rudaí fíora. Insíonn ticéad, píosa páipéar balla nó clúdach litreach níos mó ná pictiúr díobh. Oibríonn píosa éadach ola Picasso toisc go bhfuil sé fíor.
• Cuir codarsnachtaí taobh le taobh. Chuir Höch an baile agus an pholaitíocht le chéile, bog agus crua, agus d’fhág sé sin a saothar láidir. Déanann pictiúr faisin in aice le ticéad traenach scéal.
• Féach ar do bhruscar. Léirigh Schwitters go bhfuil cumhacht cainte in ábhar caite. Coinnigh bosca beag d’admhálacha, lipéid agus pacáistiú a bhfuil litreacha deasa orthu.
• Taispeáin na himill. Léiríonn imill stróicthe agus imill a gearradh go garbh gur greamaíodh rud éigin, agus sin go díreach an draíocht.
• Úsáid focail mar íomhá. I saothar na gciúbaithe, is plánaí liatha agus téacs ag an am céanna iad litreacha scaoilte agus píosaí nuachtáin. Is féidir le cúpla focal gearrtha a bheith mar do journaling.
• Smaoinigh ar chomhthéacs. Athraíonn brí íomhá de réir an ruda atá in aice léi. Bog rudaí thart ar dtús sula ngreamaíonn tú iad.
• Glac do thraidisiún féin dáiríre. An rud a dhéanann tusa ag an mbord le siosúr agus gliú, bhí mná á dhéanamh leis na céadta bliain. Ní caitheamh aimsire leanbaí é, is ceird é.

Amárach, cuir trí rud taobh le taobh nach bhfuil baint ar bith acu lena chéile: lipéad, grianghraf, focal as an nuachtán. Bog iad go dtí go dtarlaíonn rud éigin. Sin mar a thosaigh sé in 1912 freisin.