Techniki

Przy embossingu na gorąco stemplujesz tuszem, który długo pozostaje mokry, posypujesz go pudrem do embossingu i roztapiasz go heat toolem, aż powstanie wypukły, błyszczący wzór. Heat tool to opalarka do prac hobbystycznych.

• Stempluj tuszem do embossingu albo tuszem pigmentowym.
• Obficie posyp puder na mokry odcisk.
• Strząśnij nadmiar pudru na złożoną kartkę papieru i wsyp go z powrotem do słoiczka.
• Zmieć luźne drobinki suchym pędzelkiem.
• Pozwól heat toolowi chwilę się nagrzać i trzymaj go kilka centymetrów nad papierem. Poruszaj nim spokojnie i przestań, gdy tylko puder zacznie błyszczeć.

Suszarka do włosów nie sprawdza się dobrze: nie nagrzewa się wystarczająco i zdmuchuje puder.

Przeczytaj też: Embossing na gorąco i na zimno: jak zrobić wypukłości na stronie

Dla początkujących najłatwiejsze są clear stamps na bloczku akrylowym. Clear stamps to przezroczyste stemple z fotopolimeru albo silikonu. Widzisz dokładnie, gdzie stemplujesz, są niedrogie i zajmują mało miejsca.

Stemple gumowe, luzem albo na drewnie, często dają nieco ostrzejszy odcisk i służą bardzo długo. Są jednak droższe i trudniej je przechowywać, bo są cięższe.

Zacznij od kilku uniwersalnych zestawów: krótkich napisów, prostych kształtów i stempla tła. Najlepiej wychodzą wzory o wyraźnych liniach.

Nowy clear stamp daje nierówny, plamisty odcisk? Przetrzyj delikatnie jego powierzchnię gumką do mazania. Zniknie wtedy śliska warstewka i tusz będzie lepiej się trzymał.

Przeczytaj też: Stemplowanie dla początkujących: jak uzyskać ostry odcisk

Użyj pozycjonera do stempli (stamp positioner): dzięki niemu odbijesz drugi stempel albo drugi odcisk dokładnie w tym samym miejscu. Wtedy warstwy do siebie pasują.

• Najpierw odbij najjaśniejszy kolor i poczekaj, aż wyschnie, a dopiero potem najciemniejszy.
• Przyklej papier kawałkiem taśmy, żeby się nie przesuwał.
• Połóż papier w rogu pozycjonera, odbij stempel, zdejmij go i powtórz z kolejną warstwą.
• Najpierw zrób próbny odcisk na kartce brudnopisu, żeby sprawdzić, czy warstwy się pokrywają.
• Do dolnej warstwy użyj tuszu, który się nie rozmywa, na przykład tuszu pigmentowego albo dobrze wyschniętego tuszu dye.

Niewielkie przesunięcie między warstwami możesz ukryć cienką kreską tuszem albo odbitym cieniem.

Przeczytaj też: Stemplowanie dla początkujących: jak uzyskać ostry odcisk

Wybierz granulki lakowe albo laski laku w kolorze, który ci się podoba, i metalową pieczęć. Do listów wysyłanych pocztą weź lak elastyczny.

• Granulki roztapiasz w łyżeczce nad podgrzewaczem. Łatwo jest dobrać ich ilość.
• Laski laku stosujesz w pistolecie do kleju albo z knotem. To szybki sposób, ale lak łatwo się przegrzewa.
• Lak elastyczny rzadziej pęka i jest przeznaczony do kopert, które wysyłasz.
• Pieczęć ma metalową główkę, zwykle mosiężną, na drewnianym albo metalowym uchwycie. Stemple gumowe i clear stamps odkształcają się od gorąca.
• Wielkość główki decyduje o tym, ile laku potrzebujesz. Do główki o średnicy 2,5 cm zwykle wystarczy kilka granulek.

Zacznij od zestawu startowego z kilkoma kolorami i jedną pieczęcią.

Potrzebujesz tuszu, który długo pozostaje mokry, tak żeby puder się do niego przykleił. Może to być tusz do embossingu albo tusz pigmentowy.

• Tusz do embossingu jest bezbarwny albo lekko zabarwiony i schnie bardzo powoli. Łącz go z kolorowym pudrem, na przykład białym, złotym albo czarnym.
• Kolorowy tusz pigmentowy łączysz z przezroczystym pudrem. Kolor tuszu dostaje wtedy błyszczącą, wypukłą warstewkę.
• Tusz dye schnie za szybko, dlatego słabiej się nadaje.

Chcesz zrobić embossing odręcznego tytułu? Do tego służą pisaki do embossingu. Napisz krótki fragment i od razu posyp puder na mokre linie, bo inaczej tusz zdąży wyschnąć.

Przeczytaj też: Embossing na gorąco i na zimno: jak zrobić wypukłości na stronie

Tusz dye wsiąka w papier i szybko schnie. Tusz pigmentowy zostaje na powierzchni i schnie powoli. Tusz distress to rodzaj tuszu dye, który długo pozostaje mokry i jest przeznaczony do blendowania.

• Dye: przezroczysty, ostry w detalach i szybko schnie. Niektóre rodzaje blakną albo rozmywają się pod wpływem wody. Są też wersje wodoodporne.
• Pigment: gęsty, kryjący i odporny na światło, widoczny na ciemnym papierze. Na papierze powlekanym albo błyszczącym słabo schnie. Rozwiązaniem jest embossing.
• Distress: reaguje na wodę, delikatnie przenika się z innymi kolorami i daje postarzany efekt w stylu vintage.

Wybieraj więc w zależności od papieru i efektu, jakiego szukasz.

Przeczytaj też: Jaki tusz do stempli wybrać? Dye, pigment i distress

Przy embossingu na gorąco roztapiasz puder w wypukłą warstewkę na powierzchni papieru. Przy embossingu na zimno odkształcasz sam papier, bez ciepła.

Embossing na zimno, czyli na sucho, robisz folderem do embossingu w maszynie do wykrojników. Można też ręcznie: wtedy na podświetlanym blacie wciskasz rylcem papier w otwór szablonu.

Embossing na zimno najlepiej wychodzi na sztywnym cardstocku. Cienki papier łatwiej się rwie. Lekko spryskaj folder wodą, a uzyskasz głębszy relief i mniejsze ryzyko rozdarcia. Potem przetrzyj wypukłe miejsca tuszem, a wzór będzie bardziej widoczny.

Embossing na gorąco możesz robić na cardstocku, papierze ozdobnym i tagach.

Przeczytaj też: Embossing na gorąco i na zimno: jak zrobić wypukłości na stronie

Skrob brzeg pod kątem narzędziem do postarzania albo otwartym ostrzem nożyczek. W ten sposób włókna się rozluźniają, a brzeg robi się postrzępiony.

Następnie nanieś trochę tuszu na brzeg, tupując albo przecierając, na przykład brązowego albo ciemnego tuszu distress. Użyj blending toola albo ostrożnie przesuń poduszkę z tuszem wzdłuż brzegu.

Więcej wariantów:

• Podrzyj papier zamiast go ciąć, a odsłonisz szorstki, biały rdzeń.
• Lekko przetrzyj brzeg drobnym papierem ściernym.
• Lekko zwilż brzeg i zawiń go palcem.

Najpierw poćwicz na skrawku. Cienki papier rwie się szybciej niż cardstock.

Przeczytaj też: Jak postarzyć papier herbatą, kawą i tuszem

Gesso to podkład na bazie akrylu, którym przygotowujesz papier albo inną powierzchnię pod farbę i mixed media. Papier mniej chłonie i robi się trochę sztywniejszy, a farba lepiej się trzyma i zachowuje żywszy kolor.

Używasz go też do zakrycia zbyt pstrokatej albo zadrukowanej strony, na przykład w journalu zrobionym ze starej książki. Nałożony na tło trochę wycisza kolory.

Jest gesso białe, czarne i przezroczyste. Nakładaj je cienko pędzlem, szpachelką albo starą kartą plastikową i pozwól każdej warstwie wyschnąć. Czarne gesso na embellishments, a na nie odrobina metalicznej farby albo miki nałożonej suchym pędzlem, pięknie wydobywa relief.

Przeczytaj też: Mixed media i gesso: jak zacząć z farbą, pastą i warstwami

Lak nie jest jeszcze wystarczająco twardy albo główka pieczęci nagrzała się od wielokrotnego użycia. Dlatego poczekaj dłużej, zanim podniesiesz pieczęć, i podnoś ją prosto do góry.

Co pomaga:

• W przerwach kładź główkę pieczęci na wkładzie chłodzącym i wycieraj ją do sucha przed użyciem.
• Nie używaj za dużo laku. Gruba kałuża dłużej pozostaje miękka.
• Po wylaniu laku odczekaj kilka sekund, zanim przyłożysz pieczęć.
• Może pomóc bardzo cienka warstwa środka antyadhezyjnego, na przykład silikonu w sprayu.

Kawałek laku i tak odszedł razem z pieczęcią? Pozwól pieczęci lakowej całkiem ostygnąć. Oczyść główkę pieczęci, zanim zrobisz następną.

Przed stemplowaniem przetrzyj papier woreczkiem antystatycznym. W ten sposób usuniesz ładunki elektrostatyczne i tłuszcz z palców, do których przyczepiają się luźne drobinki.

Taki woreczek jest wypełniony drobnym proszkiem, często naturalną glinką. Sucha ściereczka do kurzu też działa całkiem nieźle.

Poza tym:

• Trzymaj papier za brzegi.
• Dokładnie strząśnij nadmiar pudru.
• Zanim zaczniesz podgrzewać, zmieć luźne drobinki cienkim, suchym pędzelkiem.

Często poleca się mąkę kukurydzianą. Wchłania ona co prawda tłuszcz ze skóry, ale nie wiadomo, czy pomaga na ładunki elektrostatyczne.

Przeczytaj też: Embossing na gorąco i na zimno: jak zrobić wypukłości na stronie

W obu przypadkach zwykle podgrzewasz za długo albo z za bliska. Przegrzany puder wsiąka we włókna papieru i robi się płaski i tłusty, zamiast ładnie wypukły.

• Cały czas przesuwaj heat tool w tę i z powrotem i w każdym miejscu przestań, gdy tylko puder zacznie błyszczeć.
• Trzymaj go kilka centymetrów od papieru.
• Najpierw krótko podgrzej od spodu, a potem dokończ od góry. To zapobiega wyginaniu się papieru.
• Grubszy papier odkształca się mniej niż cienki.

Papier i tak się wygiął? Po ostygnięciu połóż arkusz na noc pod kilkoma ciężkimi książkami.

Przeczytaj też: Embossing na gorąco i na zimno: jak zrobić wypukłości na stronie

Zacznij od przezroczystego, białego i złotego albo srebrnego. Wystarczą ci na większość stron i kartek.

Potem zwróć uwagę na grubość ziarna:

• Puder drobny albo bardzo drobny jest do szczegółowych stempli, cienkich linii i małych napisów.
• Zwykły puder nadaje się do większości stempli.
• Puder gruby albo bardzo gruby daje grubą, szklistą warstwę, zwłaszcza na większych powierzchniach albo w kilku warstwach.

W przypadku białego i metalicznego drobniejszy puder daje gładszą, lepiej kryjącą warstwę. Są też pudry matowe, brokatowe i dwukolorowe. Możesz je dokupić później, gdy już będziesz wiedzieć, co ci się podoba.

Przeczytaj też: Embossing na gorąco i na zimno: jak zrobić wypukłości na stronie

Umyj clear stamp letnią wodą z odrobiną łagodnego mydła i zostaw do wyschnięcia na powietrzu. Dzięki temu znikną kurz, paprochy i tłuszcz, które osłabiają przyczepność.

• Jak najmniej dotykaj palcami klejącej strony.
• Umyj też wodą z mydłem bloczek akrylowy, bo brud na bloczku sprawia, że stempel gorzej się trzyma.
• Nie trzyj mocno, bo uszkodzisz powierzchnię. Wystarczy miękka ściereczka albo palce.
• Po wyschnięciu połóż stempel z powrotem na jego folii.
• Nie używaj alkoholu ani agresywnych środków czyszczących, bo mogą sprawić, że clear stamps zmatowieją i staną się kruche.

Jeśli stempel dalej się nie trzyma, prawdopodobnie jest za stary albo był używany zbyt wiele razy. Możesz go wtedy przymocować do bloczka kawałkiem taśmy dwustronnej.

Przeczytaj też: Jak czyścić i przechowywać stemple, żeby służyły latami

Posortuj stemple według tematów, takich jak napisy, kwiaty, zwierzęta i pory roku. Wtedy wiesz, gdzie szukać.

• Każdy zestaw włóż do osobnej koszulki albo teczki i odbij go z przodu, żeby było widać, co jest w środku.
• Na każdy temat przeznacz osobną teczkę, pudełko albo segregator.
• Prowadź katalog stempli albo kartoteczkę z odciskami wszystkich stempli, alfabetycznie albo według tematów.
• Pasujące wykrojniki przechowuj razem z zestawem stempli, wtedy pozostanie kompletny.
• Na grzbiecie albo na pudełku umieść etykietę z nazwą zestawu.

Jeśli niektórych stempli używasz częściej, trzymaj je pod ręką. Reszta może trafić do pudełka.

Przeczytaj też: Jak czyścić i przechowywać stemple, żeby służyły latami

Bierz mało tuszu naraz, pracuj małymi kółkami i stopniowo buduj kolor. Smugi powstają zwykle od nadmiaru tuszu albo zbyt mocnego dociskania.

• Weź blending tool z gąbką albo miękki pędzel do blendowania.
• Nabierz tuszu na gąbkę, tupując, i zacznij obok papieru. Potem przesuwaj się okrężnymi ruchami do środka.
• Zacznij od najjaśniejszego koloru i pozwól kolorom trochę na siebie zachodzić.
• Na gładkim cardstocku albo papierze akwarelowym blenduje się ładniej niż na miękkim, puszystym papierze.
• Chcesz mieć ostrą krawędź? Zakryj część karteczką samoprzylepną albo szablonem.

Pracuj na gładkim, zmywalnym podłożu, na przykład na macie teflonowej.

Przeczytaj też: Distress ink i blendowanie tuszu bez plam

Nanieś na stempel tusz distress albo markery wodne, lekko spryskaj go wodą i odbij na papierze akwarelowym albo grubym białym cardstocku. Tusz swobodnie się rozlewa, jakby był malowany akwarelą.

• Najlepiej wychodzą stemple pełne. Wzory konturowe są trudniejsze.
• Użyj dwóch albo trzech kolorów i pozwól im przenikać się na stemplu.
• Spryskuj oszczędnie. Przy nadmiarze wody wszystko się rozleje.
• Odbij stempel jeszcze raz bez dokładania tuszu, a dostaniesz delikatniejszy drugi odcisk.

Chcesz mieć wyraźniejsze linie? Gdy odcisk wyschnie, odbij na nim pasujący stempel konturowy wodoodpornym tuszem.

Przeczytaj też: Distress ink i blendowanie tuszu bez plam

Używaj grubego papieru przeznaczonego do technik mokrych i pracuj z małą ilością wody. Cienki papier pęcznieje, gdy się zamoczy, i nierówno schnie.

• Wybierz papier akwarelowy albo do mixed media o wysokiej gramaturze.
• Najpierw pokryj papier gesso. Będzie sztywniejszy i mniej chłonny.
• Każdą warstwę zostaw do wyschnięcia, zanim zaczniesz następną.
• Klej na sucho, na przykład taśmą dwustronną albo klejem w sztyfcie, zamiast mokrym klejem.
• Przed malowaniem przyklej luźny arkusz taśmą dookoła do deski.

Papier i tak pofalował? Połóż go suchy pod ciężkimi książkami. Może też pomóc prasowanie na niskiej temperaturze przez ściereczkę.

Przeczytaj też: Papier, który nie faluje od kleju, farby i wody

Mixed media oznacza łączenie na jednej stronie wielu materiałów i technik: farby, tuszu, papieru, stempli, szablonów, past i drobnych przedmiotów. Nie ma tu sztywnych zasad.

Prosty układ na początek:

• Pokryj sztywny papier albo stronę journala gesso.
• Zrób tło farbą albo tuszem.
• Naklej na nie kilka warstw papieru, na przykład starych stron z książek albo wycinków.
• Dodaj fakturę szablonem albo stemplem.
• Wybierz jeden element, który przyciąga wzrok, na przykład zdjęcie albo obrazek.
• Wykończ całość pisakiem, cieniowanymi brzegami albo drobnymi detalami.

Najpierw poćwicz na osobnych karteczkach. Wtedy odważysz się spróbować więcej.

Przeczytaj też: Mixed media i gesso: jak zacząć z farbą, pastą i warstwami

Dobrze przymocuj szablon na płasko i używaj mało farby albo tuszu. Płyn wpełznie pod każdy otwór, który nie przylega całkowicie.

• Przymocuj szablon taśmą malarską, washi tape albo klejem w sprayu umożliwiającym ponowne przyklejanie.
• Nakładaj farbę gąbeczką albo blending toolem, tupując od brzegu do środka. Nie przecieraj.
• Najpierw odbij nadmiar na kawałku papieru.
• Gęstą pastę rozprowadź po szablonie szpachelką jednym ruchem, a potem podnieś szablon prosto do góry.

Umyj szablon od razu po użyciu. Zaschnięta farba sprawia, że powierzchnia robi się nierówna, a wtedy następnym razem farba łatwiej podcieka.

Przeczytaj też: Szablony w scrapbookingu: tusz, farba i pasta bez zacieków

Używaj tylko górnej, zadrukowanej warstwy serwetki i przyklej ją klejem do decoupage’u albo rozcieńczonym klejem hobbystycznym na jasnym podłożu. Serwetka jest prześwitująca, więc na ciemnym papierze wzór znika.

• Zdejmij białe warstwy i wyrwij albo wytnij wzór. Wyrwany brzeg jest mniej widoczny.
• W razie potrzeby najpierw pokryj podłoże białym gesso.
• Posmaruj papier klejem, połóż na nim serwetkę i wygładź ją od środka miękkim pędzlem.
• Możesz pracować przez kawałek folii. Wtedy mokra serwetka nie rwie się tak łatwo.
• Na koniec nałóż na wierzch cienką warstwę kleju.

Drobne zmarszczki są częścią efektu.

Przeczytaj też: Decoupage z serwetek: jak przykleić serwetkę bez zmarszczek

Papier do papieru przyklejaj klejem w sztyfcie, białym klejem hobbystycznym albo gel medium. Gel medium to medium akrylowe, które klei i zabezpiecza. Klej cyjanoakrylowy, tacky glue i klej na gorąco słabo sprawdzają się na papierze.

Do cięższych elementów, takich jak guziki czy tektura, użyj gęstego kleju hobbystycznego albo glue dots.

Gdy kolaż jest gotowy, możesz go zabezpieczyć cienką warstwą gel medium albo rozcieńczonego białego kleju. Rozcieńczony klej to mniej więcej jedna część kleju na trzy części wody. Dzięki temu luźne brzegi przestaną się odklejać, a kolejne warstwy będą lepiej się trzymać.

Im bardziej mokro pracujesz, tym bardziej papier faluje. Nakładaj więc cienkie warstwy i pozwól im dobrze wyschnąć.

Przeczytaj też: Jak zrobić kolaż w journalu, który wygląda spokojnie i naturalnie

Umieść jeden albo dwa elementy na taśmie piankowej albo kwadracikach piankowych. Powstaje wtedy prawdziwy cień, a element wysuwa się do przodu. Jeśli podniesiesz wszystko, efekt znika.

• Podnieś tytuł, małą grupkę ozdób albo jeden embellishment. Zdjęcie zwykle zostaw płasko.
• Różnicuj wysokości: płaskie elementy obok cienkiej i grubej pianki dają więcej głębi niż wszystko na tej samej wysokości.
• Układaj też warstwy płaskie, na przykład zdjęcie na macie albo kilka wykrojonych kształtów jeden na drugim.
• Pod większymi elementami daj piankę także w rogach, wtedy się nie zapadną.

Zwracaj uwagę na grubość w albumie. Zbyt gruba praca będzie uciskać sąsiednią stronę.

Przeczytaj też: Warstwy i głębia na stronie scrapbooka

Potrzebujesz bloczka z miękkiej gumy i zestawu dłutek do linorytu albo do stempli. To, co wytniesz, nie odbije się.

• Narysuj projekt miękkim ołówkiem na papierze i przetrzyj go rysunkiem w dół na gumę. Wtedy sam ustawi się w lustrzanym odbiciu, co jest ważne przy napisach.
• Tnij płytko i zawsze w kierunku od siebie, z dala od dłoni.
• Zacznij od konturu, a potem usuń większe powierzchnie.
• Projekt wydaje ci się zbyt drobny? Powiększ go trochę, wtedy będziesz mieć więcej gumy do pracy.
• Luźne paseczki gumy usuń palcami albo odetnij.

Zanim ocenisz efekt, zawsze zrób próbny odcisk. Często wychodzi ładniej, niż sugeruje sama guma.

Wybierz tusz dopasowany do podłoża. Na wstążce, papierze kraft i drewnie zwykły tusz dye zazwyczaj nie sprawdza się dobrze.

• Wstążka: użyj tuszu do tkanin albo tuszu pigmentowego i pozwól odciskowi dobrze wyschnąć. Gładka wstążka satynowa daje najostrzejszy odcisk. Jeśli wybierzesz tusz distress, kolor może się rozmyć, gdy wstążka się zamoczy.
• Papier kraft: najlepiej widać tusz pigmentowy albo tusz do embossingu z pudrem. Tusz dye wsiąka w brązowy papier.
• Drewno: większość tuszy pigmentowych sprawdza się dobrze. Surowe drewno lekko przeszlifuj, żeby odcisk był ostrzejszy.

Jeśli chcesz stemplować na tkaninie, szkle albo metalu, zajrzyj do pytań o tusze do stempli. Najpierw spróbuj na skrawku.

Przeczytaj też: Jaki tusz do stempli wybrać? Dye, pigment i distress

Tak. Wytnij kształt ze sztywnego, cienkiego plastiku albo tektury. Wycięty środek też możesz zachować: to twój szablon negatywowy, do sylwetki zamiast wypełnionego kształtu.

Odpowiednie materiały:

• Folia octanowa albo inne przezroczyste arkusze plastiku, na przykład stara koszulka na dokumenty albo przekładki.
• Arkusz papieru przepuszczony przez laminator.
• Cienka tektura albo cardstock. Szybko go zrobisz, ale przy mokrej farbie posłuży krócej.

Wycinać możesz nożykiem hobbystycznym na macie do cięcia, ploterem tnącym albo wykrojnikami w maszynie do wykrojników. Zostaw mostki w literach takich jak o i a, bo inaczej środek wypadnie.

Przeczytaj też: Szablony w scrapbookingu: tusz, farba i pasta bez zacieków

Możesz to zrobić za pomocą gel medium i wydruku laserowego albo kserokopii. Tusz z drukarki atramentowej zwykle słabo się przenosi. Napisy zawsze drukuj w lustrzanym odbiciu, bo obraz trafi na stronę odwrócony.

• Rozprowadź na podłożu równą warstwę gel medium.
• Połóż na nim wydruk zadrukowaną stroną w dół i mocno go dociśnij, bez pęcherzyków powietrza.
• Pozwól wszystkiemu całkiem wyschnąć, najlepiej przez kilka godzin.
• Zwilż papier i ostrożnie zetrzyj go palcem, aż zostanie sam tusz.

Ścieraj spokojnie, bo inaczej znikną fragmenty obrazu. Postarzany, nieregularny efekt to część tej techniki.

Maszyną do szycia albo ręcznie. Maszyną jest szybciej, ale papier wymaga kilku zmian.

Na maszynie do szycia:

• Ustaw dużą długość ściegu. Drobne ściegi perforują papier, przez co się rwie.
• Szyj powoli i łącz warstwy klejem w sztyfcie zamiast szpilkami.
• Używaj osobnej igły do papieru, bo papier tępi igły.
• Obetnij nitki z długimi końcami i przyklej je z tyłu.

Ręcznie najpierw nakłuwasz dziurki szydłem albo igłą na podkładce pod mysz albo piance. Potem szyjesz jedną albo dwiema nitkami muliny.

Narysuj krótkie kreski cienkopisem albo długopisem żelowym i na początku i końcu każdej kreski nakłuj szpilką dziurkę. To właśnie dziurki sprawiają, że efekt jest przekonujący.

• Do prostych linii użyj linijki.
• Ścieg prosty i zygzakowy są najłatwiejsze i wyglądają najbardziej naturalnie.
• Biały długopis żelowy na ciemnym papierze wygląda bardzo podobnie do prawdziwej nici.
• Okrągły zygzak zrobisz, stawiając ściegi w kształcie litery V jeden przy drugim wzdłuż okręgu.

Możesz też użyć stempli albo wykrojników z liniami ściegów. Kółko perforujące jednym ruchem robi rząd równych dziurek.